Ашкана — сиздин чыгармачылык долбооруңуз

Жаңы турмуш курган келиндер көп учурда мындай ойго туш болушат: «Көпчүлүк келиндерге тамак-аш даярдоо кыйын деле эмес, бирок тамак-ашты күн сайын тез, даамдуу, арзан жана ар түрдүү кылып кантип даярдаса болот? Бул процесс тажатма жумушка айланбай, тескерисинче, жеңил жана сүйүү менен жасалышы үчүн эмне кылуу керек?»

Менин жолдошум тамакка абдан маани берип жейт. Ага тамак жасап берүү — мен үчүн өзүнчө бир ырахат. Аялзатынын баары эле тастыктай алат деп ойлойм: сүйүктүү адамың ашканага баш багып, өзү жакшы көргөн котлеттерди көргөндө жүзүнө чыккан жылмаюу бүткүл күнүңдү кубанычка айлантат.

Азыркы учурда аялдардын баары эле тамак жасаганды жакшы көрө бербейт же биле бербейт. Атүгүл кээ бирлери муну кандайдыр бир деңгээлде сыймыктанып да айтышат. Экинчилери болсо, өмүр бою бир эле борщту жасашып, изденүүдөн баш тартышат. Ал эми үчүнчүлөрү майрамдарда өзгөчө бир укмуштуудай тамактарды даярдашса, жолдошу менен балдары күн сайын жеген тамактарын эстегенде үрөйүң учат. Убагында бул үч тренд мага да тиешелүү болчу.

Чыгыш элдеринде мындай бир тамаша сөз бар: «Ар бир адам өзүн саясатта, кийинүүдө, үй-бүлөлүк жашоодо жана тамак жасоодо чоң адисмин деп эсептейт, бирок мунун баарын үйрөнүү керек». Мага да тамак жасоону бойго жетип калган куракта үйрөнүүгө туура келди.

Негизи, мен ушул макаланы жазууга түрткү болгон билимди эң алгач чоң энемден алгам. Энем офицердин жубайы, эки уулдун энеси болгон жана өмүр бою башкы бухгалтер болуп иштеген. Үйдөгү үч эркекти күн сайын даамдуу тамак менен багуу керектигин ал, аял катары абдан жакшы түшүнчү. Чоң энемдин үй чарбасы аскердик тактык менен уюштурулганын айтпасак да түшүнүктүү .

Ал өз тажрыйбасын мага өткөрүп берүүгө абдан аракет кылды, бирок башында мен анча кызыкчу эмесмин. Анткени тамакты көбүнчө энем өзү жасачу, ал эми бир ашканага эки кожойке батпайт эмеспи. Кийин өзүмчө жашай баштаганда, мен такыр эле гречка менен салаттарга өтүп кеттим (кызык, аялдар жалгыз жашаганда абдан аз жешет, эркектер да жалгыз кезде тамак тандабайт, бирок үйлөнгөндөн кийин эле эмнегедир баарына дароо пирог-пирожкилер керек болуп калат). Көп учурда дүкөндүн жарым фабрикаттары эле жетиштүү болчу. Кийинчерээк мен вегетариандыкка өтүп, тамак жасоону олуттуу үйрөнө баштадым. Азыр бул этапта жүргөндөр үчүн интернетте рецепттер  толтура , сайттар, журналдар бар.

Бирок, майрамдарда бир жолу өзгөчө тамак жасап коюу менен үй-бүлө үчүн күн сайын үзгүлтүксүз тамак даярдоонун ортосунда чоң айырма бар. Жолдошум экөөбүз тең вегетарианбыз. Кадимки ашканалар биз сыяктуу адамдарга көп тамактардын түрлөрүн сунуштай албайт. Тамакты күн сайын жасоо керек, атүгүл  жолдошум түшкү тамагын жумушуна да ала кетет. Алгачкы айлардагы шыктануу бара-бара депрессияга айлана баштады: мен кечке эле тамак жасап жатканымды же «кандай азыктар калды, эмнени сатып алыш керек» деп баш катырып жүргөнүмдү түшүндүм. Муну тезинен өзгөртүү керек эле. Ошондо мен ашканага өзүмдүн жеке чыгармачылык долбоорум катары, туура мамиле жасоону туура көрдүм. Мисалы, кийим сатып алууда максатсыз эле толтура акча коротсо болот, же отуруп алып өзүңдүн стилиңди жана өз ара айкалышкан «капсулалык» гардеробуңду түзүп алсаң болот. Бул да дал ошондой нерсе.

Биринчиден, өзүңүз эң жакшы көргөн бир нече тамактарды тандап (жазып) алыңыз. Шорпонун, гарнирдин, жашылча тамактарынын, закускалардын, салаттардын жана таттуулардын 5-6дан түрүн аныктаңыз. Андан кийин кайсы азыктар бир нече тамакка бирдей кирерин, ал эми кайсынысы чанда гана колдонуларын жана канча өлчөмдө кетерин эсептеп чыгыңыз. Натыйжада, сизде азык-түлүктөрдүн так тизмеси пайда болот. Бара-бара бул тизмени кагазсыз эле жатка билип каласыз — сиз дагы, дүкөнгө  кеткен жолдошуңуз дагы. Ошондой эле жумасына азык-түлүккө канча каражат кетерин экөөңөр тең так билесиңер. Ашканадагы нерселердин баарын өз ордуна, ыңгайлуу кылып жайгаштырыңыз: ар бир категориядагы азык дайыма өз ордунда турсун. Ушундай тартип болгондо, кожойке катары күнүмдүк тамак жасоо сиздин көп убактыңызды албайт , стрессиз, сүйүү менен жасайсыз жана жаңы рецепттерди байкап көрүүгө ички шыктануу ар дайым болот.

Төмөндө лактовегетариандар үчүн менин жеке тажрыйбамдан алынган азыктардын тизмеси жана менюнун үлгүсү берилген.

Эскертүү: Бир жолу биз вегетариан энелер менен бирге «Дени сак тамактануу жана даамдуу рецепттер» деген чат ачып, ошол жерден дароо эле урушуп кете жаздаганбыз. Көрсө, вегетариандардын арасында деле «дени сак тамактануу» түшүнүгү ар кандай болот экен: сыроеддер бар , вегандар бар, кээ бири помидор жебейт, кээ бири кант колдонбойт, кээ бири унду өзү эле тарттырып алат. Мен бул диеталардын баарын сыйлайм, сиз болгону бул жердеги уюштуруу ыкмасын алып, өзүңүзгө ылайыкташтырсаңыз эле жетиштүү.

Азык-түлүктөрдүн тизмеси:

• Буурчак өсүмдүктөрү: кадимки боз чечевица (шорполор жана котлеттер үчүн), майда сары чечевица (шорпо жана соустар үчүн), маш, нут, фасоль, маш буурчак. Соя гуляштары (кошулмасыз).

• Күрүч: узун дандуу (басмати, жасмин же индика) жана арзаныраак тегерек күрүч (фарш үчүн). Башка сорттору (күрөң, рубин) — кээде ар түрдүүлүк үчүн.

• Дан азыктары: гречка, манка, сулу, таруу. (киноа, амарант — кээде гана).

• Башка кургак азыктар: буудай уну (бүтүн дандуу), нокот уну, кант. Роллдор үчүн жалбырактуу балырлар (нори) (Бул бизде базалык азык — «шуба» салаты, сыр таякчалары жана шорпо үчүн колдонулат).

• Макарон азыктары: макарондун бир нече түрү, лазанья үчүн атайын камырлар, шорпо үчүн формалуу макарондор (машиналар, жунгли, алфавит, жылдызчалар).

• Консервалар: жашыл буурчак, туздалган бадыраң (сарымсаксыз), оливка жана маслиналар, томат пастасы.

• Сүт азыктары: сүт, ряженка, кефир, каймак, балдар үчүн быштактар, кадимки быштак, каймак май, эритилген сары май (гхи), адыгей сыры, катуу сыр, кээде суюк үй каймагы.

• Жашылчалар: картөшкө, сабиз, капуста, кызылча, ашкабак, кабакча, помидор, бадыраң, түстүү капуста, көк чөптөр. Мезгилине жараша же кээде: жүгөрү, таттуу калемпир, баклажан, сельдерей, чамгыр.

• Жемиштер: алма, банан, апельсин, калгандары мезгилине жараша.

• Тоңдурулган азыктар: бакчадан жыйналган жемиштер (чие, клюква, чычырканак, кулпунай — компот үчүн). Түстүү капуста (кышында, жаңысы жок кезде), шпинат, брокколи. Катмарланган ачыткысыз камыр.

• Таттуулар: кургатылган жемиштер (курма, өрүк как, кара өрүк, мейиз), жаңгактар. Сатып алынган таттуулардан: козинак, халва, мармелад, үй вареньеси, бал.

• Чайлар: иван-чай, ар кандай чөп чайлар (жалбыз, чабрец, липа, каркаде негизиндеги чайлар), цикорий.

• Татымалдар (специялар): туз, кара калемпир, калемпирлердин аралашмасы, зире (кумин), асафетида, карри, италия чөптөрү, табигый ваниль канты, даршын (корица), кардамон. Бираз: шамбала, гвоздика, лавр жалбырагы, калинджи, кориандр, мускат жаңгагы. Жаңы имбирь, лимон, кэроб, кокос күкүмү, кунжут, сода, агар-агар. Оливка майы жана жытсыз күн карама майы.

Мен тамакка кошула турган жана жөн жей турган азыктарды бөлүп карайм. Мисалы, дайыма 2 даана сыр же 2 каймак алам (бири дасторконго, экинчиси — тамак жасоого гана).

Бул азыктардан эмне даярдоого болот? Каалаган нерсеңизди жасай аласыз! Вегетариандык жана веда кулинариясынын бай дүйнөсүнөн каалаган даамды жаратса болот. Бул жерде күнүмдүк, тез даярдалуучу жана кичинекей баласы бар эненин да колунан келе турган чакан меню:

• Шорполор: дал (маштан, горохтон, чечевицадан жасалган 2-3 түрү), борщ, фасоль шорпосу, маслина кошулган шорпо, балыр кошулган «вегетариандык уха», ашкабактан пюре-шорпо, кабакча жана сыр шорпосу.

• Гарнирлер: күрүч, гречка, макарон. Жашылчалуу гречка. Упма. Картөшкө пюреси, куурулган картошка, духовкадагы розмарин кошулган картөшкө, гауранга. Макарон үчүн песто, бешамель же томат соустары.

• Котлеттер: чечевица фаршы (чечевица, күрүч, сабиз, бир аз ашкабак же кабактар, татымалдар): котлеттер, фаршталган калемпир, качори (пирожки). Нуттан жасалган котлеттер (фалафель), кофта (жашылча котлеттери).

• Закускалар: сыр таякчалары, алу-патры (картөшкө кошулган рулеттер), пакора (түстүү капустадан, кабакчадан, сабизден), баклажан менен адыгей сыры жана помидордун духовкада бышырылганы.

• Салаттар: грек салаты, кадимки каймак же май кошулган бадыраң-помидор салаты, капуста менен сабиз салаты. Кышында: оливье, вегетариандык «шуба», чамгыр менен каймак.

• Сабджи (жашылча тамактары): каалаган түрү. Мисалы: 1) картөшкө, капуста, сабиз (каймак же сливки менен); 2) түстүү капуста, кабакчалар, сабиз; 3) ашкабак, адыгей сыры жана помидор; 4) шпинат жана адыгей сыры кошулган лазанья; 5) кабакча, адыгей сыры жана сабизден запеканка...

• Таттуулар: алма пирогдору (шарлотка, штрудель), быштак жана мейиз кошулган каттама пирог, сабиз халавасы, духовкадагы алма, кара өрүк менен каймак жана жаңгак аралашмасы... Ар кандай сүт коктейлдери.

Албетте, мунун баарын бир күндө жасабайсыз. Мисалы, кадимки түшкү тамак: күрүч, салат, сабджи жана бир таттуу нерсе. Дайыма бир гана тамакты убакытты көбүрөөк талап кыла тургандай тандайм (мисалы, сыр таякчалары), ал эми калгандары абдан тез даярдалат:  күрүч, салат. Мындай толук түшкү тамак эртең менен бала уктап жаткан 1 сааттын ичинде эле даяр болот.

Эгерде иш туура уюштурулса, капысынан 10-15 конок келип калса да эч кыналбай, баарын даамдуу тамак менен сыйлай аласыз. Анткени ашканада тартип жана так план болгондо, тамак жасоо оор жумуш эмес, чыныгы чыгармачылыкка айланат!