Аюрведа жана үч доша: Вата, Питта, Капха

Аюрведа боюнча дүйнөнү беш элемент — эфир, аба, от, суу жана жер — түзөт. Адамдар да ушул элементтерден турат. Алар организмде ар кандай өлчөмдө айкалышып, өзгөчө энергетикалык комплекстерди жаратат.

Бул комплекстер туруктуу эмес, сырткы таасирлердин астында өзгөрүп турушу мүмкүн, башкача айтканда, алардын тең салмактуулугу адамдын жашоо образынан түздөн-түз көз каранды. Бул энергетикалык комплекстер дошалар деп аталат. Башкача айтканда, беш элементтен үч доша куралат: вата, питта жана капха.

ВАТА – ШАМАЛ

Эфир жана аба элементтеринен куралган энергетикалык комплекс «Вата» деп аталат. Бул доша активдүүлүгү менен айырмаланат. Бул комплексти сүрөттөө үчүн шамалдын образы колдонулат.

Бул доша жеңил жана муздак, дайыма кыймылда болуп, тез бууланып, көздөн кайым болот. Ошол эле учурда, ал муздак шамалдай кургак келет. Бул доша басымдуулук кылган адамдын дене түзүлүшү узун бойлуу жана арыкчырай болот.

• Мүнөзү: «Вата» мүнөзүн шамалдуу, абадай жеңил деп аташат. Алар көп пландарды түзүшөт, башкалар тарабынан ишке аша турган идеялардын туруктуу булагы болуп саналат. Мындай адамдар кыялкеч келишет, көп учурда реалдуулуктан алыстап кетишет. Адатта, мындай адамдардын ар кандай кырдаалда колдоо көрсөтүүгө даяр достору көп болот. Булар абдан ачык, адамдар менен тил табыша алган жана командада мыкты иштеген адамдар.

• Рухий жактан: «Вата» адамдарына ийкемдүүлүк, тапкычтык, бир эле учурда бир нече нерсеге көңүл буруу жана бир нече ишти аткаруу жөндөмү мүнөздүү. Бул дошасы тең салмакта болгон адамдар креативдүүлүгү, жаңы нерселерди таанып-билүүгө умтулуусу менен айырмаланат. Алар мүмкүн болушунча көп нерсени жасап, көбүрөөк билүүнү каалагандыктан, дайыма бош эмес болушат.

• Дисбаланс (Көйгөйлөр): Бирок «Вата» дошасынын ашыкча болушу жагымсыз учурларга алып келет. Адам нервдүү, көңүл бурбаган, өтө сезгич жана алтургай ыйлаак болуп калат. Физикалык жактан ич көбүү, ооздун кургашы, булчуңдардын түйүлүшү (судороги), ич катуу, табиттин жоголушу жана жүрөк ритминин бузулушу байкалат.

ПИТТА – ОТ

От жана суу элементтеринин биригиши организмде «Питта» энергетикалык комплексин жаратат. Бул жылуу доша. Сырткы келбети боюнча «Питта» басымдуулук кылган дене булчуңдуу көрүнөт. Бул доша организмди энергия менен азыктандырат. Ашказандагы тамактын сиңишине дал ушул «Питта» жардам берет.

• Мүнөзү: Мисалы, кызыгуусу артып, оюнчуктарын чачып, бузуп ойногон балдарда «Питта» дошасы ачык эле басымдуулук кылат. Чоңдордо болсо жалгыз иштөөнү же бүтүндөй команданы башкарган жетекчи болууну каалоо мүнөздүү, көбүнчө алар жамаатта лидерлик позицияны ээлешет. Мындай адамдар көйгөйдүн маңызын тез илгилеп, аны анализдеп, чечүү жолдорун оңой табышат. Алар милдеттерди бөлүштүрүүнү жана туура көрсөтмөлөрдү берүүнү мыкты билишет.

• Перфекционизм: Кээде «Питта» адамдары бардык нерседен идеалдуулукту талап кылган перфекционист болуп кетишет жана айланасындагылардан (кесиптештеринен, үй-бүлөсүнөн, досторунан) да ушундай эле жүрүм-турумду күтүшөт. Ошондуктан алар баарлашууда татаал жана чыдамсыз адамдар катары эсептелишет. Бирок перфекционизмдин артында өзүнө же башкаларга карата адилетсиз болуп калуудан коркуу сезими жатат.

• Дисбаланс (Көйгөйлөр): «Питта» дошасынын ашыкча болушунун терс жагы — өтө агрессивдүүлүк, чыр-чатакка жакындык жана башкалардын сынын угууну каалабастык. Ден соолук жагынан алганда, бул дошанын ашыктыгы ысытма (лихорадка), чачтын түшүшү, аллергия, теринин сезгениши жана ич өткөккө алып келет.

КАПХА – СУУ

Суу жана жер элементтери адамдын организминде «Капха» энергетикалык комплексин түзөт. Суу кумду бекемдеп, кум сепилдерин курган сыяктуу эле, бул жерде да туруктуу, бекем организм пайда болот.

Медициналык тил менен айтканда, «Капха» дошасы денедеги суюктуктарга жана сөөк ткандарына жооп берет. Бул доша басымдуулук кылган дене ийкемдүү жана тоголок келет, бирок «Капха» өтө эле көбөйүп кетсе, адам тез семире баштайт.

• Мүнөзү: Бул доша басымдуулук кылган адамдар — ар дайым команданын сүймөнчүк мүчөсү. Бир чети алар эч качан ортого жулунуп, баарынын көңүлүн бурууга умтулушпайт, экинчи жагы — алар сүйлөп жаткан адамдын сөзүн бөлбөй уга билген мыкты маектештер. Алар ызы-чуулуу кечелерге караганда, эң жакын жана сүйүктүү адамдары менен тынч отуруп баарлашууну артык көрүшөт.

• Ой жүгүртүүсү: Эгерде сиздин алдыңызда кандайдыр бир аракетке барардан мурун көпкө ойлонгон, ырааттуу адам турса, билип коюңуз, анын организминде «Капха» дошасы басымдуулук кылат. Мындай адамдар көпкө толгонушат, бирок алардын кабыл алган чечими акыркы жана бекем болот. Кимдир бирөө аларды өжөр, көк бет деп ойлошу мүмкүн, бирок чынында алар жөн гана көйгөйдү чечүүнүн өздөрү үчүн эң оптималдуу вариантын издеп жатышат.

• Дисбаланс (Көйгөйлөр): Көбүнчө «Капха» адамдары жайбаракаттыгы жана бир аз олдоксондугу менен айырмаланат. Алардын белгилүү бир пассивдүүлүгү мотивациянын төмөндүгүнө байланыштуу болуп, депрессияга жакын келишет. Ушундай терс көрүнгөн өзгөчөлүктөрүнө карабастан, аларда убакыт жана ар кандай кырдаалдар менен сыналган ишенимдүү достору көп болот.

Пракрити жана Тең салмактуулук

Ар бир адамда жогоруда аталган бардык энергетикалык комплекстер бар, болгону ар бирибизде алар ар кандай өлчөмдө айкалышкан. Адатта, бир, эң көп дегенде эки доша басымдуулук кылып (доминант болуп), ошонун негизинде адамдын типтүү мүнөзү жана физикалык түзүлүшү калыптанат. Аюрведа конституциянын бул өзгөчөлүктөрүн «пракрити» деп атайт.

Өзүңүздүн тибиңизди аныктоо үчүн Аюрведа боюнча китептерди окуп чыгуу жетиштүү — алардын көбүндө жашоо образы боюнча сунуштары бар атайын анкета-тесттер берилген. Бул кеңештерди аткаруу менен кайсы бир дошанын таасирин азайтууга болот. Бирок мындай аракеттер күтүлбөгөн кесепеттерге алып келиши мүмкүн.

Адамда төрөлгөндөн баштап басымдуулук кылган доша анын жеке конституциясына да жооп берет. Бул табигый абалды өзгөртүүгө аракет кылуу — Табиятка каршы чыгуу, аны өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылуу дегенди билдирет. Башка дошаны алдыңкы планга чыгаруу менен адам көп учурда өзүн начар сезип, ден соолугунда көйгөйлөр пайда болот.

Аюрведаны жактагандар эч бир нерсени өзгөртүүгө аракет кылбоо керектигин, болгону адам өзүнүн жеке тең салмактуулугун сактоого умтулушу шарт экенин билишет. Бул — эң негизги максат. Үч дошанын (вата-питта-капха) ичинен бири сөзсүз бир аз басымдуулук кылып, ал негизги дошага айланат. Түзөтүүчү чараларды кайсы бир доша чегинен ашып кетип, калган дошалардын пропорциясы бузулганда гана колдонуу керек.

Мындай учурда физикалык денеде же жан дүйнө бейпилдигинде көйгөйлөр жаралат. Организмде кайсы доша басымдуулук кылганын билүү өтө кыйын, ошондуктан Аюрведа боюнча адиске кайрылган оң.